Kennisbank

Nacalculatie in de verspaning: werkelijke machinetijd naast de calculatie

Een nacalculatie zet na afloop van een productieorder de werkelijke tijden en kosten naast wat je had gecalculeerd. In de verspaning gaat die vergelijking vooral over machinetijd. Zo maak je haar, en zo verbeter je er je prijzen en marges mee.

Bijgewerkt: 11 oktober 2026

Wat is een nacalculatie?

Voordat een productieorder begint, maak je een voorcalculatie: hoeveel insteltijd, hoeveel minuten per stuk, welk machine-uurtarief. Daarop baseer je de prijs in de offerte. De nacalculatie maak je als de productieorder klaar is. Je zet dan de werkelijke tijden en kosten naast de calculatie en kijkt waar ze afwijken.^[1]

In veel verspanende bedrijven gebeurt dat niet of alleen af en toe. De werkelijke tijden zijn lastig te verzamelen: een operator schrijft ze op een werkbon, iemand typt ze over, en korte onderbrekingen vallen weg. Dan blijft de calculatie van de volgende keer een schatting op basis van de vorige schatting.

Waarom het loont

• Je ziet welke artikelen geld kosten. Een artikel dat steeds langer draait dan gecalculeerd, levert bij elke nieuwe productieorder minder op. Zonder nacalculatie merk je dat pas aan het jaarresultaat.
• Je offreert scherper waar het kan. Draait een artikel sneller dan gecalculeerd, dan heb je ruimte in de prijs. Dat kan het verschil maken bij de volgende offerteaanvraag.
• Je calculatie leert van de praktijk. Gemeten tijden van eerdere productieorders zijn een betere basis dan kentallen uit het hoofd.
• Je vindt procesverliezen. Een groot verschil zit niet altijd in de calculatie. Soms is het proces trager geworden: een bot gereedschap, een lagere voeding, een lange insteltijd.

Wat je per productieorder meet

Voor de nacalculatie van machinetijd heb je per productieorder deze tijden nodig. Ze horen bij de status van de machine: Instellen (magenta), Actief (groen), Wissel (oranje) en Niet Productief (grijs).

Daarnaast heb je het aantal goede stuks en de afkeur nodig. Een productieorder van 100 stuks waarvan er 6 opnieuw moeten, kost meer machinetijd dan de calculatie zegt, ook als elke cyclus op tijd was.

Per stuk en per batch apart vergelijken

Reken insteltijd niet om naar een tijd per stuk voordat je vergelijkt. Insteltijd hangt af van hoe vaak je instelt, de cyclustijd (actieve tijd plus wisseltijd) van het aantal stuks. Wie alles optelt en deelt door het aantal, ziet bij een kleine serie een te hoge en bij een grote serie een te lage stuktijd, en weet niet waar het verschil vandaan komt.

Rekenvoorbeeld

De getallen zijn een verzonnen voorbeeld. Een productieorder van 200 stuks op een bewerkingscentrum. De calculatie gaat uit van 45 minuten insteltijd en een cyclustijd van 6:00 minuten per stuk, actieve tijd en wisseltijd samen. Het machine-uurtarief is € 80.

Het verschil is 325 minuten, ruim 5,4 uur. Tegen € 80 per uur is dat € 433 die niet in de prijs zat. Van die 325 minuten komen er 300 uit de cyclustijd en 25 uit het instellen. De eerste vraag is dus niet waarom het instellen uitliep, maar waarom elk stuk anderhalve minuut langer duurde. Gemeten in actieve tijd en wisseltijd zie je of het verspanen of het wisselen langer duurde.

Draait hetzelfde artikel bij de volgende productieorder weer 7:30 per stuk, dan zat de calculatie ernaast en pas je haar aan. Was het eenmalig, bijvoorbeeld door ander materiaal, dan noteer je de oorzaak en laat je de calculatie staan.

Hoe je erop stuurt

1. Kijk elke week naar de grootste afwijkingen. Sorteer de afgeronde productieorders van de week op het verschil tussen werkelijke en gecalculeerde tijd. Neem de drie grootste verliezers en de drie grootste winnaars.
2. Vraag per verliezer: calculatie of proces? Klopt de gecalculeerde tijd niet, dan pas je de calculatie aan. Is het proces trager dan het kan, dan pak je het proces aan.
3. Gebruik de winnaars voor je prijs. Draait een artikel steeds sneller dan gecalculeerd, dan kun je scherper offreren of de marge bewust houden. Beide zijn een keuze, geen toeval.
4. Pak insteltijd apart aan. Lange insteltijden verkort je met de SMED-aanpak: alles wat kan terwijl de machine nog draait, doe je vooraf.^[2] Meer daarover op Insteltijd meten.
5. Werk de calculatie bij met gemeten tijden. Gebruik bij een nieuwe productieorder voor een bekend artikel de gemiddelde gemeten tijd van eerdere batches, niet de oude calculatie.

Veelgemaakte fouten

• Alleen de totale tijd vergelijken. Dan zie je dat er iets misging, maar niet wat.
• Tijden van de werkbon gebruiken. Handmatige registratie mist korte stops en rondt af.
• Afkeur vergeten. Elk afgekeurd stuk kost een volledige cyclus die niemand betaalt.
• Eén uitschieter als nieuwe norm nemen. Kijk naar meerdere batches voordat je een calculatie aanpast.

Nacalculatie met gemeten machinetijden

Insteltijd, actieve tijd, wisseltijd en stilstand komen bij CNC-machines rechtstreeks uit de besturing; de cyclustijd is actieve tijd plus wisseltijd. Smart Factory meet ze automatisch per machine, per batch en per NC-programma. Per NC-programma zie je de betaalde tijd, de ideale tijd en de gemiddelde werkelijke tijd naast elkaar. De betaalde tijd komt uit het ERP (pakket Ultimate) of je vult hem met de hand in. Zo zie je na elke batch of het werk binnen de calculatie bleef, zonder dat operators tijden opschrijven.

Veelgestelde vragen

Over Smart Factory

Smart Factory meet insteltijd, actieve tijd, wisseltijd en stilstand rechtstreeks uit de CNC-besturing en zet ze per NC-programma naast de betaalde tijd. Meer hierover: Machinemonitoring voor CNC-machines en Prijzen.

Bronnen

1. Duden Wirtschaft von A bis Z, 6. Auflage 2016: Kalkulation (Lizenzausgabe der Bundeszentrale für politische Bildung)
2. Shigeo Shingo: A Revolution in Manufacturing. The SMED System. Productivity Press, 1985

Verder lezen